Colaada Somaliland iyo puntland oo faraha ka sii baxaysa

Xiisadaha colaadeed ee u dhaxaysa Somaliland iyo puntland ayaa sii xoogaysanaya, illaa intii dagaalka Mogadishu ka qarxay waxaa soo muuqda sida maamulka Somaliland uga xunyahay dagaalka ay DFS iyo ciidamada Ethiopia ay ka wadaan koofurta soomaaliya. Inkastoo aanay si muuqata ugu jawaabin marka laga reebo xisbiyada mucaaradka ee Somaliland sida Kulmie iyo UCID oo si cad ugu dhaleeceeyay Ethiopia iyo DFS waxa ay ku tilmaameeen xasuuqa ka socda muqdisho, hadana maamulka Riyaale kama soo saarin go’aano muuqda oo aan ka ahayn in wadahadal lagu dhameeyo khilaafka xamar.

Dabcan aad ayaa loogu diirsaday hadalada Siilaanyo iyo Faysal cali waraabe ay kaga hadleen dagaalka Muqdsho,hadana maamulka Hargeysa waxaa laga filayay howlo intaa ka badan oo ama lgu taagerayo dagaalka Koonfurta soomaaliya ama ay si buuxda uga soo horjeestaan.

Laakiin amuurtaas waxay dhab noqotay markii uu maamulka soomaliland wafti ka socda wasiirada Hargeysa ay u soo direen goobaha Dhahar iyo Buuhoodle oo abuurtay xiisad aanay jeclaysan Puntland iyo taageerayaasha Abdullahi Yusuf. Arintani waxay ka turjumaysaa in xukuumada riyaale oo faruuraha xanaaq la qaniinsan ogna hadii Cabdullaahi yusuf ku guuleysto koonfur inay noqonayaan cida ku xigta ayay qaadeen talaabooyinkan dhaliayay iska horimaadka. Iyagoo taas og hadana dhaqdhaqaaqa siyaasadeed ee Hargaysa wuxuu ahaa mid kooban oo aad gaabis u ah marka loo eego xaaladaha adag ee ku hareereysan taasoo ay ku adagtahay inay dhexdhexaad ka noqdaan amuuraha cakiran ee geeska africa

Wajiga wasiiro u dirista Buuhoodle iyo Sanaag ayaa ah qaab cusub oo ay Somaliland ku taageerasyo kacdoonada muqdisho ka socda ee ka soo horjeedo DFS iyo Ethiopia. Inaksotoo somaliand cabsi aad u badan ka qabto Ethiopia hadana waxaa ku adag inay daawadayaal ka noqdaan colaada somaaliya. Somaaliand waxay keentay soohdinta ay puntland isku hayaan ciidamo laxaad leh oo ay uga gol-leedahay in lagu culaysiyo puntland si aanay kansho fara badan ugu hellin ama aanay u taakulayn dagaalada muqdsho, waxaa taas ku lamaan inay ka faa iidaysato fursdaha furan ee hada ka muuqda xuduudaha khilaafka ba’ani hadheeyay.

Todobaadkii ugu darnaa ee dagaaladu ka socdeen Muqdsho ayaa maamulka Somaliland wauxuu qaaday talaabo diblpmasiyadeed, oo ay ku raadinayaan aqoonsi, iyadoo ay dhici karto in saaxiibada qarsoon ee Somalind kala taliya dhinaca siyaasada u tuseen in xilligan haboontahay inay wadamada africaan ka ah u diraan wufuud aqoonsi raadis ah, midaas oo siyaasiyan waqtigan gaar ahaan xilligan oo xamar ka socdo dagaal culus oo lagu tilaami karo xasuuq ba’an laga wanaagasanaa, si aan loogu qaadan inay ka faaiidaysnayaa xasuuqa xamar halkii ay xamar taageero ka sugaysay maamulka Hargasya.

Hadii si kale loo yiraahdo waxaa howsha aqoosiga Somaliland xudun u ah wadahadal si toos u ah u dhexmara maamulka ka dhasha Muqdsho iyo Hargaysa kaasoo hadii uu aqoonsado u furaysa iridaha caalamka, marka inta ayna taasi  muuqan waxaa dadbadani u arkaan in xaalada aqoon raadiska Somaliland wali cakirantahay, waase dhici kartaa in wadamada africaanku ku kala mooqif duwanaadaan qaabka guud ee Somalia midnimadeeda ku aadan.

Si kastsba ha ahaatee talaabada isku dhaca hadda ee Somaliland iyo puntland ayaa Muqdsho ka yareynesa culays dhinaca ciidanka ah, maamulka puntland oo si xoogan ula safan dowlada kumeel gaarka ah iyo ciidamada Ethiopia ayaa waxay ku mashquuli doonaan sidii ay wax uga qaban lahaayeen xiisadahan colaadeed ee ka soo cusboonaaday sool iyo sanaag, midaas oo aan u suurto galindoonin inay taakulayn badan u diraan dagaalada muqdsho.

Dowlada ethiopia ayaa laga yaabaa inay saarto culays laxaad leh dhinaca Somaliland, waxaana dhici karta in Ethiopia si buuxda ugu hanjabto dhaqadhaqaaqa ciidan ee maamulka Hargeysa ka wado soohinta puntland, maadaama ay Ethiopia isu aragto in labada maamul puntland iyo soamaliland ay iyadu u hayso majaraha. Laakiin waxaa jira in Ethiopia aanay siyaasad qarsoon ka dhigin taageerada ay cabdullahi yusuf siinayso, taas oo hadii la fasiro noqon karta inay dhinac u badatay marka loo eego khilaafka puntland iyo somaliland u dhaxeeya.Hadii ay taasi dhab tahay Somaliland waxa laga filayay dhaqadhaqaaq siyaasadee iyo inay xaalada ku sameeyaan rogrog fara badan, oo aanay Ethiopia waxba ka sugin, taasoo illaa hada laalan marka laga reebo dagaaladan soo cusboonaaday ee aagaga sool iyo sanaag ka furmay midaasoo saameeyn ku yeelanaysa xiriirka Ethiopia iyo Somaliland iyo waliba dagaalka muqdsho.

Xagga kale Somaliand xiriirka ay leedahay Jabuuti ma aha mid wanaagsan lagumana tilmaami karo caadi,  sababo la xiriira gooni isutaaga iyo kala goynta somaliya oo laga yaabo in Jabuuti ka biyo diidantahay, taas ka sakow waxaa jira tartan dhinaca dhaqaalaha iyo dakadaha ah, waxayna midaasi abuurtay kala fogaan iyo shaki aad u weyn oo u dhaxeeya Jabuuti iyo Somaliland, mana jiraan illaa iyo hada xal laga gaaray ama isu soo dhawaansho la taaban karo oo hada jira, inkasta oo aan sababaha aan kor ku soo sheegnay ku kala duwanyihiin Jabuuti iyo Haragaysa hadana waxaa jiri karayay mooqifyo dhowr ah oo ay isga mid yihiin sida amuurta Somalia oo labaduba ka xunyihiin joogitaanka ciidamada shisheeya iyo kuwo kale oo aan halkan lagu soo koobi karin, midaas oo aan maamuladan ay ku adagtahay in laga wada shaqeeyo waxa laga midaysan yahay.

Xiriirka Somaliland iyo Ethiopia ma ahan mid xun, mana jiraan khilaaf u dhaxeeya Somaliland iyo Ethiopia balse xuduuda Somaliland iyo Ethiopia waxaa inta badan ka taliya ururka ONLF oo dowlada Ethiopia dagaal hubysan kula jira. Is afgaranwaa ba’an ayaa in mudo ah u dhaxeeyay ONLF iyo maamulka Somaliland, waxayna somalida Ogadenia is tuseen in maamulka Hargeysa si toos ah ula saftay Ethiopia, iyadoo dadbadan lagu xidhxidhay gudaha Somaliland taasoo lagu eedeyay inay ka soo horjeedaan dowlada Ethiopia, waxay amuurtani dhalisay in baabuur badan lagu gubay gudaha somalida Ogadenia, saameyn xoogana ay ku yeelatay isu socodka ganacsiga labada qaybood.

Wali xiisadaa way taagantahay mana jiraan wax isfahan ah u dhaxeeya labada dhinac, mida kale waxaa muuqata in dana badan oo dadk afka soolaamiga ku hadla kaga lumay xilkasnimo daro iyo is jiidjiidad aan macno badan lahayn, waxaa midaas kuu cadayn kara, sida maamulka magaalada Adisababa u hogaaminya siyaasada madaxda iyo msauuliyiinta ka jira umada afsoomaliga ku hadasha iyo sida ay isugu mashquulsanyihiin. Waxa Males Zanawi  u suurto gashay in inta badan horjoogayaasha Somalida qaabab kala duwan ula dhaqmo isagoo ku kasta tusaya dano aan meel fog gaarsiisnayn, qidadaas waxy u sahashay in inta ka soo horjeeda aanay yeelan awood muuqata oo ay ku caabin karaan taliska Adisababa.   

Dhanka puntland iyo Somaliland waxaa kor u sii kacaya colaada iyo khilaafka gacan ka hadalka, waxaanan amuurtan u iftiiminaynaa arinka in xiriirka ay Somaliland la leedahay xuduudaha jaarka la ah u muuqdo mid u baahan dib u eegis cilmiyaysan, waxaanad moodaa in maamulka somaliand ay xilligan haboontahasy inay inay fiiro gaar u yeeshaan xiirirada jaarkooda si qaar ka mid ah ay isugu dayaan inay hagaajiyaan taasoo door-weyn ka qaadanaysa mustaqbalka Somaliland iyo danaha siyaasadeed, dhaqaale ay ka yeelan karaan amuuraha geeska Africa.

Waa dhab inay Somaliland nabad tahay waxyaabo badana u qabsoomeen, waxaadse moodaa inuu ka maqanyahay Rogrog badan oo dhinaca siyaasada ah taasoo salka ku haysa hadba xaalada ama duruufaha adag ee soo wajaha iyagoo markay ugu yartahay mid kamid ah dadyowga jaarka la ah la gala heshiis aan ka leexin hadafka Somaliland hiigsanayso. Xilligan xaadirka ah Somaliland waxaa iska horimaad hubaysani ka dhexeeyaa puntland oo salka ku hayso dowlda federaalka ah haysatana taagero caalmi iyo Ethiopia oo diyaar ula ah mid military, xooga iyo dhaqaalaha Somaliland na  waa mid xadidan, marka la barbardhigo Ethiopia iyo dowlada ku meel gaarka ah,

Taas micnaheedu ma ahan inay gacmaha laabato oo ay ka noqoto daawadayaal waxa ka dhacay somaliya, balse waxaa laga rabaa maamulka riyaale hormuudka u yahay inay fahmaan hanaanka dhabta ah ee waqtigan ka jira  mowqifka dalalka Africa ka qabaan soomaaliya sida,  wadamada Ereteria, Sudan, Jabuuti iyo south Africa oo dhinaca si buuxda uga soo horjeeda faraglinta ciidamada shisheeye ee soomaaliya iyo dhanka kale oo ah Ethiopia, Kenya, Ugandha oo iyaguna dhinac ah aaminsana in xoogaga ka soo horjeeda Dowlada ku meel gaarka ah awood lagu maquuniyo.

Hadaba marka la isku soo wada duubo Puntland waxay qaadtay mowqif cad oo ay ku taageerayso Maamulka Cabdullahi yusuf iyadoo u aragta danta Puntlant inay ku jirto dhinaca xulufada Ethiopia gadhwadeenka u tahay iyo cabdullahi yusuf oo ka soo jeeda shaqsiyan gobolka puntland waana tantaa mid mar walba General cade musse hiil iyo hooba ula garab taaganyahay dowlada ku meelgaarka ah. Sidoo kale Soomaliland waxaa la gudboon in gaashaan buurahan Africa ee ku kala duwan aragtida mid ka mid ah raacaan, runtiina waa xilli aad ugu adag maamulka magaalada hargeysa waqtigan, waxaanse isu qaban doonin inay ilaaliyaan xiriirka Ethiopia iyo u dhaxeeya Somaliland oo aan u muuqan mid labada dhinacba ka faa’iidaan kaliya dan u ah Ethiopia oo aan dhexdhexaad ka ahayn khilaafka Puntland iyo somaliland.

RSTV USA   
Newsroom@rstvonline.com
© RSTV 2007. All Rights Reserved